EDEBİYAT KİTABI (LYS EDEBİYAT) @SONHOCA

İçeriğe git

Ana Menü

c-TEKKE (TASAVVUF) EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

LİSE-1 > ÜNİTE-2: COŞKU VE HEYECANI DİLE GETİREN METİNLER (ŞİİR) > 1. ŞİİR İNCELEME YÖNTEMİ > NAZIM BİÇİMLERİ-TÜRLERİ > B-İSLAMİYET ETKİSİNDE GELİŞEN TÜRK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ > B2-HALK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ VE TÜRLERİ

İLAHİ:
*Dini-tasavvufi Türk şiiri nazım şeklidir.
*İlahi
nin kelime anlamı "Allah'a mahsus, Allah'a ait" demektir.
*Allah
ı övmek ve ona yalvarmak için yazılan şiirlerdir.
*Allah sevgisiyle, insan sevgisini bütünleştiren içten şiirlerdir.
*Özel bir ezgiyle okunur.
*Hecenin 7
li, 8li, 11li kalıbıyla söylenir.
*Dörtlüklerden oluşur. Dörtlük sayısı 3 ila 7 arasında değişir.
*Genelde koşma gibi (abab cccb dddb) kafiyelenir.
*Son dörtlükte şairin adı veya mahlası geçer.
*Bazı tekke şairlerinin aruz vezniyle de ilahiler kaleme aldıkları görülür.
*İlahi nazım şeklinin öncüsü Yunus Emre'dir.
*Divan edebiyatındaki “Tevhid” ve “Münacaat”lara benzer.
*İlahiler tarikatlara göre değişik isimler alır. Mevlevilerde “ayin”, Bektaşilerde “nefes”, Alevilerde “deme(deyiş)”, Gülşeniler'de “tapuğ”, Halvetiler'de “durak”, diğer tarikatlarda  “cumhur” gibi isimlerle adlandırılırlar.

İlahi Örneği:
Aşkın aldı benden beni
Bana seni gerek seni
Ben yanarım dün ü günü
Bana seni gerek seni

Ne varlığa sevinirim
Ne yokluğa yerinirim
Aşkın ile avunurum

Bana seni gerek seni   (Yunus Emre)




2-NEFES:
*Bektaşi şairlerinin söyledikleri şiirlere denir.
*Tasavvuftaki Vahdet-i Vücud düşüncesi anlatılır.
*Alevi-Bektaşi ilkeleri, tarikat kuralları dile getirilir.
*Hz. Muhammed ve Hz. Ali için övgüler de söylenebilir.
*Bektaşîler bu şiirlere, Cenab-ı Hakk'ın ilhamı ile söylendiğine inandıkları için "nefes" adını verirler. Alevî şairlerin söylediği ilâhilere ise "deme" denir.
*Dili sade bir Türkçe olan nefesler biçim olarak koşmaya benzer.
*Genelde koşma gibi (
abab cccb dddb) kafiyelenir.
*Nazım birimi dörtlüktür. Dörtlük sayısı 3 ila 8 arasında değişir. Daha fazla da olabilir.
*Genelde hece ölçüsüyle yazılır. (7, 8, 11′li kalıpları) Aruz ölçüsüyle yazılan nefesler de vardır.
*Nefeslerde, kalenderâne ve alaycı bir üslup dikkati çeker.
*Duygu ve düşünceleri nükteli bir şekilde ve zarafet ölçüleri içinde söylemek nefesin en belirgin özelliğidir.
*Yunus Emre, Eşrefoğlu Rumi, Hatayi, Pir Sultan Abdal nefes türünde eserler vermiştir.

Nefes Örneği:
Eğer ekilir de bostan olursam
Şu halkın diline destan olursam
Kara toprak senden üstün olursam
Bu yıl bu yayladan Şâh'a gidelim

Bir bölük turnaya sökün dediler
Yürekteki derdi dökün dediler
Yayladan öteki yakın dediler
Bu yıl bu yayladan Şâh'a gidelim    (Pir Sultan Abdal)



3-NUTUK:
*Pirlerin ve mürşitlerin, tarikata yeni giren dervişlere tarikat derecelerini ve tarikat adabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir.
*Daha çok Bektaşi tarikatında söylenir.
*Türün en önemli temsilcisi Kaygusuz Abdal'dır.
*Şekil yönüyle koşmaya benzer.

Nutuk Örneği:
Evvel tevhid sürer mürşid dilinden
Erişir canına fazlı Huda'nın
Kurtulursun emarenin elinden
Erişir canına fazl-ı Huda'nın

İkincide verir lafzatu'llâhı
Anda keşf ederler sıfatu'llâhı
Hasenat yeter der eder günahı
Erişir canına fazl-ı Huda'nın



4-DEVRİYE:
*Devir felsefesini ve insanın varoluşunu anlatan şiirlere denir.
*“Evrendeki canlı cansız her şey Allah'tan gelmiştir, yine Allah'a dönecektir.” Felsefesi vurgulanır.
*İlahiyle benzerlik gösterir.

Devriye Örneği:
Ak süt iken kızıl kana karışıp
Emr-i Hak'la coşup cevlana geldim
Mâ-i carî ile akıp yarışıp
Katre-i na-çizden ummana geldim  (Hüsni)



5-ŞATHİYE:
*Tasavvuf edebiyatında bir şiir türüdür.
*İlk bakışta dine aykırı gibi görünen, aslında vahdet-i vücud felsefesi ile ilgili bir görüşü dile getiren tasavvufi manzumelere verilen addır.
*Şathiyede şair, şiirlerini alaylı bir ifade ile yazar. Hatta bazı sözleri ilk bakışta anlamsız gibi görünür. Ancak anlamsız gibi görünen bu sözlerin altında derin anlamlar gizlidir.
*
Tasavvufi konuları işleyenleri şathiyat-ı sûfiyâne adını alırlar.
*Genelde Bektaşi şairlerinde görülür.
*Yunus Emre, Kaygusuz Abdal gibi şairlerin şathiyeleri vardır.

Şathiye Örneği:
Sekiz cennet yaptın sen Âdem için
Adın büyük bağışla onun suçun
Âdemi cennetten çıkardın niçin
Buğday nene lâzım harmancı mısın    (Azmî)



6-DEME:
*Alevilerin dini törenlerde söyledikleri tasavvufi görüşlere uygun şiirlere verilen isimdir.
*Kafiye düzeni koşmaya benzer.
*Saz eşliğinde belli bir makamla söylenir.

Deme Örneği:
San tanburadır adım
Göklere ağar feryadım
Pir Sultan
ımdır üstadım
Ben anınçün inilerim       (Pir Sultan Abdal)


İçeriğe Geri Dön | Ana Menüye Geri Dön