EDEBİYAT KİTABI (LYS EDEBİYAT) @SONHOCA

İçeriğe git

Ana Menü

B. ORTA OYUNU

LİSE-1 > ÜNİTE-3: OLAY ÇEVRESİNDE OLUŞAN EDEBî METİNLER > 4. GÖSTERMEYE BAĞLI EDEBÎ METİNLER > B. GÖSTERMEYE BAĞLI EDEBÎ METİNLERİ İNCELEME (KARŞILAŞTIRMA) > 1. GELENEKSEL TÜRK TİYATROSU

*Geleneksel Türk tiyatrosunun birçok bakımdan karagöze benzeyen ama canlı oyuncularla oynayan bir türü de orta oyunudur.
*Çevresi izleyicilerle çevrili bir alan içinde oynanan, yazılı metne dayanmayan, içinde müzik, raks ve şarkı da bulunan doğaçlama bir oyundur.
*Orta oyunu kesin biçimini ve orta oyunu adını 19. yüzyılda almıştır.
*Orta oyunu adının geçtiği ilk belge 1834 tarihlidir. Daha eski kaynaklarda bu oyun; kol oyunu, meydan oyunu, taklit oyunu, zuhurî gibi adlarla anılmıştır.
*Orta oyunu, han ya da kahvehane gibi kapalı yerlerde de oynanmakla birlikte, genel olarak açık yerlerde ortada oynanan bir oyundur.
*Seyircilerin çevrelediği boş, meydanlık bir alanda oynandığı için bu ismi almıştır.
*Oyunun oynandığı yuvarlak ya da oval alana palanga denir.
*Oyunun dekoru; yeni dünya denilen bezsiz bir paravandan ve dükkân denilen iki katlı bir kafesten oluşur.
*Yeni dünya ev olarak, dükkân da iş yeri olarak kullanılır.
*Dükkânda bir tezgâh, birkaç hasır iskemle bulunur.
*Orta oyununun da yazılı bir metni yoktur.
*Ana çizgileri bilinen bir konu ele alınarak oyuncuların doğaçlama, yani tuluat yoluyla geliştirdikleri olaylar dizisi, oyun kişileriyle sahneye getirilir.
*Orta oyununun kişileri ve fasılları Karagöz oyunuyla büyük oranda benzerlik gösterir.
*Oyunun en önemli iki kişisi Kavuklu ile Pişekâr'dır.
*Kavuklu, Karagöz oyunundaki Karagöz'ün karşılığı, Pişekâr da Hacivat'ın karşılığıdır.
*Orta oyununda da gülmece öğesi, Karagöz oyunundaki gibi, yanlış anlamalara, nüktelere ve gülünç hareketlere dayanır.
*Kavuklu, bilimsel anlayıştan uzak, fakat ârif, halk adamını temsil etmektedir.
*Pişekâr ise, Osmanlıca kelimeler kullanmakta yetenekli, okumuş insanı temsil etmektedir. *Bunlar, orta oyunlarında mizahî unsurlarla topluma mesajlar verir ve insanları bilgilendirirler.
*Öbür oyun kişileri, gölge oyunundaki kişilerle büyük benzerlik gösteren kalıplaşmış tiplerdir.
*Oyunda çeşitli mesleklerden, yörelerden, uluslardan insanların meslekî ve yöresel özellikleri, ağızları taklit edilir. Bunlar arasında Arap, Acem, Kastamonulu, Kayserili, Kürt, Frenk, Laz, Yahudi, Ermeni vb. sayılabilir.
*Orta oyununda kadın rolünü oynayan kadın kılığına girmiş erkeğe Zenne denir.
*Kavuklu Hamdi ile Pişekâr Küçük İsmail Efendi, orta oyununun önemli ustaları sayılır.

>Orta Oyununun Bölümleri:
Mukaddime (Giriş):

Zurnacı, Pişekâr havası çalar. Pişekâr çıkar ve izleyiciyi selâmladıktan sonra zurnacıyla konuşur. Bu konuşmada, oynanacak oyunun adı bildirilir. Daha sonra zurnacı Kavuklu havasını çalar. Kavuklu ile Kavuklu arkası oyun alanına girer. Kavuklu ile Kavuklu arkası arasında kısa bir konuşma geçer. Sonra bu kişiler birden Pişekâr'ı görüp korkarlar ve korkudan birbirlerinin üstüne düşerler. Bazı oyunlarda zenne takımı ve Çelebi'nin daha önce çıkıp Pişekâr'la konuştukları bir sahne de vardır.

Muhavere (Söyleşme):

Bu bölüm Kavuklu ile Pişekâr'ın birbirleriyle tanıdık çıktıkları tanışma konuşmasıyla başlar. Kavuklu ile Pişekâr'ın birbirinin sözlerini ters anlamaları bir gülmece oluşturur ki buna arzbâr denir. Arzbârdan sonra tekerleme başlar. Tekerlemede Kavuklu, başından geçen olağan dışı bir olayı Pişekâr'a anlatır. Pişekâr da bunu gerçekmiş gibi dinler, sonunda bunun düş olduğu anlaşılır.

Fasıl (Oyun):

Oyunun asıl bölümü, belli bir olayın canlandırıldığı fasıl bölümüdür. Orta oyunu fasılları genellikle iki paralel olay dizisinde gelişir. Dükkân dekorunda gelişen olaylarda genellikle Kavuklu bir iş arar. Pişekâr'ın ona iş bulmasıyla olaylar gelişir. Dükkâna gelip giden çeşitli müşterilerle ilgili oyunlar da vardır. İkinci olaylar dizisi yeni dünya denilen ev dekorunda geçer. Zenne takımının, Pişekâr aracılığıyla ev araması ve bir eve yerleşmesi biçiminde olaylar gelişir.

Bitiş:

Oyunun son bölümüdür. Pişekâr, izleyicilerden özür dileyerek gelecek oyunun adını ve yerini bildirir. Oyunu kapatır.

>Geleneksel Türk halk tiyatrosunun önemli seyirliklerinden olan orta oyununun başlıcaları şunlardır:
Mahalle Baskını, Terzi Oyunu, Yazıcı Oyunu, Büyücü Hoca, Fotoğrafçı, Hamam, Tahir ile Zühre, Kale Oyunu, Pazarcılar, Çeşme, Gözlemeci, Çifte Hamamlar, Kunduracı, Eskici Abdi...

>Orta Oyununda Oyun Düzeni:
*Orta oyununda meydan veya oyun yerine palanga denir.
*Oyuncuların giyim kuşamlarını koydukları sandığa pusat denir.
*Oyun yerinde belli başlı iki parça dekor bulunur. Bunlardan biri Yeni dünya, diğeri dükkandır. *Yeni dünya ve dükkan, birbirine benzeyen 2-3-4 katlı kafes, paravandır.
*Orta oyununun en önemli araçlarından biri Pişekâr'ın elinde tuttuğu iki dilimli şakşaktır.
*Orta oyunu söze dayanmakla beraber, söz yanında tavır hareketlere de büyük ölçüde yer verilir. *Seyirci oyun alanını çepeçevre kuşatmıştır.

Örnek:
KAVUKLU - (zenneler için) Deli midirler diye sordum.
PİŞEKAR - Ne demek neden deli olsunlar?
KAVUKLU - Bunlara bezsiz paravanı ev diye sen mi kiraladın?
PİŞEKAR -Elbette sen gözünün çapağını sil de öyle bak. Devekuşu gibi canım eve paravan diyorsun.
KAVUKLU - Ulan dürbünle baksam zırva tevil götürmez!

>Orta Oyunu Kişileri:

Pişekâr:
*Karagöz oyunundaki Hacivat
ın karşılığıdır.
*Bilgiç, akıl hocası bir tiptir.  
*Oyun başıdır.  Oyunu başlatır, gelişmesini sağlar ve bitirir.
*Orta oyununun yönlendiricisidir.
*Elindeki şakşakla hem oyuncu hem yönetmen hem de yazar gibi davranır.

Kavuklu:
*Nekre (güldürücü) ve İbiş adlarıyla da anılan Kavuklu, Karagöz
e benzer.
*Ortaoyununun baş güldürücüsüdür.
*Kaba ama içtendir ve doğaldır.
*Pişekâr
la birlikte oyunu yürüten ikinci oyuncudur.
*Bütün oyuncular oyun alanına girip çıksalar da Kavuklu hep sahnededir.
*Kavuklu her karmaşık olayın içinde vardır.
*Bildiğini bilmemeyi, gördüğünü görmemeyi oynar.
*Herkesi uğraştırıp ilgilerini çekip oyunun gelişmesini sağlar.

Çelebi:
*İstanbul Türkçesiyle konuşan bir tiptir.
*Mal mülk sahibi, mirasyedi, züppe bir kişiyi temsil eder.

Zenne:
*Sevgili, eş gibi kadın rolleri oynayan erkek oyunculardır.
*Kavuklu
nun veya Pişekârın karısı, kızı, tanıdığı rollerinde oynadıkları gibi oyunun diğer kişileriyle de ya sevda ya da alacak verecek ilişkileri vardır.

Cüce veya Kambur:
*Oyunun başında Kavuklu ile birlikte meydana çıkar.
*Kavuklu
nun ardından yürüyen, “Kavuklu arkası” diye de adlandırılan, bedensel ve zihinsel olarak garip bir kişidir.
*Giyimi gülünçtür.

Arnavut:
*Cahil; fakat dürüst bir tip olan Arnavut, siniriyle ünlüdür.
*Öfkelendiği an hemen silahına sarılır.

Rumelili:
*Bir Rumeli türküsüyle ortaya çıkar, pehlivanlığı ile övünür; ama ne zaman güreşecek olsa yenilir.

Yahudi: Eskici, kuyumcu veya sarraf olan Yahudi, elinde Tevrat
la meydana gelir ve Kavukluyu küçümseyerek onunla alay eder.

Kayserili:
*Her zaman bir tüccardır.
*Çevresine son derece kaba davranır, ağzına geleni söyler.
Anadolulu:
*Saf bir Orta Anadolu köylüsünün temsilcisidir.
Acem:
*Daima tüccardır, Farsça şiir okuyarak sahneye gelir.

Matiz:
*Orta oyunundaki sarhoş tipidir.

Rum (balama):
*Karagöz ve Orta oyununda Rum-Frenk taklidine “balama” denir.
*Polka oynayarak oyuna giren Balama, dans eder ve Kavulu ile oynar.

Arap:
*Hacı Baba, Hacı Fışfış gibi hitapları olan tiplemedir.

Ermeni:
*Etrafına tepeden bakan, kendini beğenmiş bir tiplemedir.

Külhanbeyi:
*Kabadayılığa özenen tulumbacı tipinin taklididir.
*Mani okuyarak gelir ve oyun içinde Kavuklu tarafından sık sık azarlanır.


İçeriğe Geri Dön | Ana Menüye Geri Dön